پرسش و پاسخ
پرسش و پاسخی علمی در زمينه داروهاي گياهي و طبيعي
مقدمه :داروسازان چه سؤالاتي در مورد داروهاي گياهي و طبيعي دارند ؟ بسياري از سايت هاي اينترنت كه در مورد داروسازي و گياهان دارويي اند ، آماده اند تا به سؤالات داروسازان و علاقه مندان در اين زمينه پاسخ دهند. از جمله اين سايت ها ، سايت انجمن داروسازان طب طبيعي (Association of Natural Medicine Pharmacists ) است كه رئيس آن يعني Constance Grauds ، به سوالات مطرح شده پاسخ مي دهد. خوانندگان محترم مي توانند سوالات خود را در مورد گیاهان طبيعي و داروهاي گياهي به نشاني زير بفرستند :Cgrauds@Pharmadytimes.Com واز آنجايي كه سوالات زيادي از ايشان پرسيده مي شود كه بعضا هم تكراري اند ، پاسخ ها به طور شخصي براي هر كسي ارسال نمي شود. بنابراين سوال كنندگان مي توانند پاسخ هاي خود را روي سايت اينترنتي انجمن ، به نشاني زير مطالعه كنند : www.anmp.org از طرف ديگر اين كار باعث شده تا سوال و جواب هاي جالب ، مورد مطالعه و استفاده ساير همكاران و داروسازان نيز قرار گيرد. در ادامه به مطالعه چند سوال و جواب جالب و مطرح در مورد طب طبيعي و گياهان دارويي خواهيم پرداخت.
سؤال اول ـ داروهاي ضد انعقادي با كدام فرآورده هاي گياهي تداخل دارند ؟
جواب ـ اين سوال به طور مكرر مطرح مي شود كه كداميك از فرآورده هاي گياهي مي توانند با داروهاي ضد انعقادي ( مانند هپارين يا وارفارين ) يا داروهاي ضد پلاكتي ( مانند دي پيريدامول ، آسپرين يا تيكلوپيدين ) تجويز شوند ؟ از آنجايي كه تحقيقات محدودي در اين زمينه وجود دارد ، جواب مشخص و واضحي به اين سوال ،معمولا داده نشده است. مي دانيم كه گياهان زير حاوي كومارين ها يا ساليسيلات هاي طبيعي اند و يا از هز راه ممكن ، انعقاد پلاكتي را مهار مي كنند :
يونجه ، شبدر ، بايونه ، آنژليك ، انيس ، آرنيكا ، فلفل قرمز ، شنبليله ، شاه بلوط هندي ، شيرين بيان ، ختمي ، گزنه ، جعفري ،گل ساعتي ، ميخك ، جين سنگ ، بيد ، هسته انگور ، سير ، زنجبيل و جينكگو(ژینگکو).
هم چنين آويشن و سير حاوي مواد آنتي بيوتيكي اند كه ممكن است مهار كننده توانايي روده در سنتز ويتامين K باشند. آنتي بيوتيك هاي رايج نيز همان اثر را نشان مي دهند و اثر طولاني كنندگي زمان خونروي آن ها ، معلوم شده است. به خاطر آن كه برخي گياهان اثر ضد انعقادي دارند ، مصرف هم زمان آن ها با داروهاي مذكور ، تا زماني كه ادله محكم تري به دست نيامده ، توصيه نمي شود.
سوال دوم ـ يكي از مشتريان داروخانه من ، سوال مي كند كه تحقيقات جديد در مورد گياه سير ، آن طور كه قبلا تصور مي شد ، كلسترول را كاهش نمي دهد. آيا اين گفته صحت دارد و تحقيقات مذكور كدامند ؟
جواب ـ برخي بررسي ها و پژوهش هاي جديد نشان مي دهد كه سير ، كلسترول را كاهش نمي دهد. اين مطلب بر عكس آن يافته مقبول است كه سير كاهش دهنده چربي خون مي باشد. مثلا مي دانيم كه مصرف يك حبه سير در روز ، كلسترول را حدود 10 درصد كاهش مي دهد. احتمال دارد كه برخي از مطالعات جديد ، از روغن ( يا اسانس ) سير استفاده شده كه داراي همه مواد موجود در سير تازه نيست. بنابراين به نظر مي رسد كه نه خود سير ، بلكه احتمالا فرآورده هاي روغني آن كه در اين پژوهش ها استفاده مي شده ، كم اثر يا بي اثر بوده اند.
سوال سوم ـ از گل ساعتی چه استفاده های دارویی میتوان داشت؟
جواب ـ گل ساعتي اثرات ضد اسپاسم ، خواب آور و آرام بخش دارد. از اين گياه مي توان براي درمان بي خوابي استفاده كرد و معمولا خواب آرام و راحتي ايجاد كرده و بدون آن كه اثر خماري باقي بگذارد. از گل ساعتي در هنگامي كه به يك ضد اسپاسم نياز است هم مي توان استفاده كرد ، مانند بيماري پاركينسون ، صرع ، هيستري و ناراحتي هاي تنفسي ( آسم ).اين گياه مي تواند در درمان دردهاي عصبي مانند نورالژي و در عفونت هاي ويروسي اعصاب هم موثر باشد. گل ساعتي را مي توان به عنوان كمپرس در سوختگي ها و التهابات موضعي هم استفاده كرد.
احتياط ـ در دوزهاي بالا ممكن است باعث Sedation و دپرسيون CNS شود و نيز اثر درماني مهار كننده هاي MAO را تشديد نمايد. از مصرف فراوان گل ساعتي در بارداري و شيردهي بايد اجتناب كرد.
مقدار مصرف ـ گياه خشك : g 1ـ25/0 ، به صورت دم كرده ، سه بار در روز. تنتور ( به نسبت 1 به 8 در الكل 45 درصد ) ، ml 2ـ5/0 سه بار در روز
سوال چهارم ـ چاي سبز چيست و چه كاربردي دارد ؟
جواب ـ خود چاي معمولي به عنوان محرك ، مدر و مسكن سردرد شناخته شده است. چاي سبز حاوي دو ماده اساسي است : كافئين و تانن. چاي سبز خاصيت محافظت در مقابل مواد شيميايي (Chemoprotective ) دارد ( احتمالا ناشي از اجزاي تانني اش ) كه مثلا مي تواند تشكيل انحراف كروموزومي تجربي را در سلول هاي مغز استخوان حيوانات متوقف نمايد. كاهش ريسك رشد و پيشرفت پوليپ هاي آدنوماتوي سيگموئيد قولون ، با مصرف فزآينده چاي سبز مرتبط است. در ارتباط با مصرف چاي سبز ، كاهش در كلسترول تام ( ولي نه در تري گليسريد و يا در كلسترول HDL ) هم ديده مي شود. ارزيابي طول عمر 3300 زن ژاپني كه چاي سبز مصرف مي كرده اند ، پيشنهاد مي كند كه اين امر در طول عمر آن ها دخالت داشته و چاي سبز نوعي حفاظت در مقابل بيماري هاي كشنده است.
احتياط ـ FDA پيشنهاد مي كند كه زنان باردار يا آن هايي كه قصد باردار شدن دارند ، از فرآورده هاي كافئين دار اجتناب كنند. با اين حال مطالعات انساني در مورد مقدار مصرف كافئين ، نتايج متناقضي را نشان داده است. بيشتر مطالعات اخير ، نتوانسته اثرات جانبي روي جنين را نشان دهد.
سوال پنجم ـ آيا گياه بومادران ـ آن طور كه معروف مي باشد ـ خواص دارويي دارد ؟
گياه بومادران خواص ضد تب ، معرق ، قابض ، مدر ، ضد عفوني كنندة مجاري ادراي و كاهش دهنده پر فشاري خون را دارد. اين گياه يكي از بهترين معرق هاست ( از طريق تعريق به پوست كمك مي كند تا تتوكسين ها را دفع كند ) و نيز داروي مطمئن و مشخصي براي دفع تب از بدن است. بومادران باعث گشادي عروق خوني شده ، در نتيجه فشار خون را كاهش مي دهد. اين گياه در ناراحتي هاي گوارشي ، اسهال ، نفخ و دلپيچه هم قابل استفاده است. بومادران در عفونت هايي مثل سيستيت ، به خاطر خواص ضد عفوني كنندگي مجاري ادراري هم كاربرد دارد.همچنين مي تواند موجب بهبود زخم ها شود زيرا كه در استعمال روي زخم ، خونريزي را متوقف مي كند. بومادران باعث تحريك ترشحات صفراوي مي شود ، پس مي تواند به عنوان يك اشتهاآور معطر در كم اشتهايي مصرف شود.
احتياط ـ بومادران مي تواند در افراد حساس باعث درماتيت تماسي شود. بنابراين اگر پس از مصرف ،خارش يا التهاب همراه با تشكيل تاول رخ داد ، مصرف آن بايد فورا متوقف شود. بومادران را نبايد در دوران بارداري استفاده كرد ، زيرا كه به عنوان مسقط جنين هم شهرت دارد. از مصرف دوزهاي بالاي آن بايد خودداري كرد زيرا ممكن است با درمان هاي ضد انعقادي و نيز درمان هاي پرفشاري خون و كم فشاري خون تداخل نمايد.
دوز ـ 2 تا 4 گرم گياه خشك يا به صورت دم كرده ، سه بار در روز ، تنتور ( به نسبت 1 به 5 در الكل 45 درصد ) 2 تا 4 ميلي ليتر ، سه بار در روز.
سوال ششم ـ خواص گیاه ختمی در طب گیاهی چیست؟
جواب ـ گياه ختمي خواص خلط آور ، نرم كننده ، تسكين دهنده ، مدر و درمان كنندة زخم ها را دارد. از آن عمدتا به عنوان ضد سرفه ( خلط آورو ملين گلو ) در سرفه هاي تحريكي و التهاب احتقاني گلو و دهان استفاده مي شود. در التهاب غشاهاي مخاطي دستگاه گوارش هم مي توان از اين گياه استفاده كرد. ختمي براي هر گونه آسيب غشاهاي مخاطي در هر نقطة بدن ، مفيد و آرام بخش و مسكن است.
احتياط ـ در تجويز هم زمان ساير داروها با ختمي ، جذب آن داروها ممكن است به تاخير افتد. ختمي ممكن است با درمان هاي هيپرگليسمي رايج نيز تداخل نمايد.
مقدار مصرف ـ 2 تا 5 گرم گياه خشك يا عصاره گيري بدون دخالت گرما ، سه بار در روز ـ شربت ختمي : ml 10 ـ 2 ، سه بار در روز.
سوال هفتم ـ من در جستجوي اطلاعاتي در مورد فرآورده هاي تهيه شده ا زگياه هوفاريقون يا علف چاي هستم. يك بيمار از من در مورد اين گياه و مورد مصرف آن سوال كرد. لطفا اطلاعاتي در مورد اين گياه ، ارايه كنيد.
جواب ـ سوال مذكور يكي از موارد متعددي كه ما دريافت مي كنيم و اطلاعات بيشتري در مورد گياه رايج و معمول علف چاي مي خواهند. داروسازان در اين مورد سوالات ويژه اي دارند كه پاسخ به آن ها ،نياز به اطلاعات باليني دارد.
محققين معتقدند كه گياه علف چاي تنها گياهي است كه از نظر سنتي در درمان افسردگي موثر بوده و در آلمان بيشتر از همه ضد افسردگي ها به فروش مي رسد. هم چنين معتقدند كه اثرات جانبي آن بسيار اندك بوده و قطعا گياهي غير سمي است.
سوال هشتم ـ آيا گياهاني وجود دارند كه مانند برخي از داورهاي موجود ، احتمالا باعث حساسيت به نور خورشيد شوند ؟
جواب ـ گياه معروف علف چاي ، ممكن است منجر به حساسيت نوري شود ، به طوري كه مجاورت كوتاهي با نور خورشيد ، باعث آفتاب سوختگي ، راش ، تورم و رنگي شدن پوست مي گردد. با آن كه اين اتفاق نادر است ، ولي بهتر است به بيماران توصيه شود كه در ماه هاي آفتابي و در تابستان ، خود را بيشتر بپوشاند.
ساير گياهان با پتانسيل اثر حساسيت به نور عبارتند از : داب ، دانه كرفس و آنژليك. به بيمار بايد توصيه كرد كه مجاورت كوتاهي با نور خورشيد ، باعث ايجاد برخي از علايم فوق مي شوند كه اين ها ممكن است عوارض جانبي غير معمول باشند. در اين صورت بيماران بايد خود را بيشتر بپوشانند ، از مواد محافظ ضد آفتاب استفاده كنند و تا ممكن است در سايه قرار گيرند.
سوال نهم ـ من تعدادي گزارش متضاد درباره موارد عدم مصرف گياه علف چاي شنيده ام.آيا مي توانيد در روشن شدن موضوع كمك كنيد ؟
جواب ـ مواردي مانند نحوه تاثير ، عدم مصرف ، عوارض جانبي ، محدوديت هاي غذايي و تداخلات دارويي بالقوه گياه علف چاي ، هنوز دقيقا و به طور كامل روشن نشده و مطالعات عمده رايج بايد تكميل گرديده و نتايج منتشر شوند. با اين حال كتب مختلف داروسازي مدعي اند كه اين گياه ميتواند اثر داروهاي مهار كننده MAO را تشديد كند ، يك عامل حساس كننده به نور است و داراي مقدار زيادي تانن مي باشد. با اين حال اثر مهار كننده MAO به طور in vivo در مورد خود گياه هوفاريقون ، نشان داده نشده است . هم چنين ايجاد حساسيت به نور در دامنه دوزهاي تجويز شده ، معمولا رخ نمي دهد.
تا زماني كه بررسي هاي باليني مرسوم در مورد گياه هوفاريقون ( علف چاي ) توسط موسسات پژوهشي تكميل شوند ، داروسازان مي توانند در مورد آن از اصطلاح “ ضرري مشاهده نشده است” ، استفاده كنند.
سوال دهم ـ مشتريان داروخانه من در مورد نوعي فرآورده هايي گياهي تحت عنوان “فن ـ فن ” (phen – fen) مكررا سوال مي كنند . اين فرآورده ها چيست و در چه موردي به كار مي رود ؟
جواب ـ فرآورده گياهي “ فن ـ فن ” به عنوان كاهش دهنده وزن استفاده مي شود. فرآروده هاي گياهي غير دارويي و مكمل هايي كه به عنوان كاهش دهنده وزن معروفند ، شامل اجزاي گياهي ترموژيك ( سوزاننده چربي ) و نيز آمينواسيدهايي اند كه روي شيمي مغز و نوروترانسميترها اثر مي كنند. در حال حاضر ، مواد طبيعي را به عنوان جانشين هاي طبيعي به جاي داروهاي لاغر كننده مانند فن فلورامين و فن ترمين ، معرفي كرده و روي آن ها تبليغ مي نمايند.
اغلب اين فرآورده هاي عمومي ، حاوي اجزايي از گياهان علف چاي ، افدرا ، كيتوزان ها و همراه با ويتامين ها مواد معدني ، آنزيم ها و آمينواسيدها هستند. علف چاي مانند فن فلورامين و فلوكستين ، ممكن است روي سطح سروتونين ، اشتها را متوقف مي نمايد. يكي ديگر از اجزاي معمول ، يعني كيتوزان ها ، يك آمينو پلي ساكاريد است كه در نوعي ماهي يافت مي شود و گزارش شده كه زمان عبور غذا را از دستگاه گوارش شده كه زمان عبور غذا رااز دستگاه گوارش افزايش مي دهد ، در نتيجه جذب چربي ها و كلسترول را كم مي كند. در بعضي غذاها ، فنيل آلانين ( پيش ساز تيروزين ) گزارش شده كه در روندهاي بيوشيميايي مغز از جمله نوروترانسميترهاي اپي نفرين ، نوراپي نفرين و دوپامين دخالت داشته در نتيجه منجر به توقف اشتها مي گردد.
داروسازان بايد بدانند كه محصولات لاغر كنندة طبيعي ممكن است در بعضي افراد موثر باشند ، ولي اين مواد موثر فارماكولوژيك ممكن است در شرايط خاص ،منع مصرف داشته باشند. مشورت هاي دقيق و سنجيده با داروسازان ، به بيماران و مشتريان كمك خواهد كرد كه با رعايت جوانب بهداشتي و سالم ، يك فرآورده لاغر كننده مناسب را انتخاب نمايند.
سوال يازدهم ـ در بين مشتريان و بيماراني كه به داروخانه من مراجعه مي كنند ، در مورد MSM ، شايعات زيادي وجود دارد. آن چيست ؟
جواب ـ MSM مخفف و علامت متيل سولفونيل متان است ، اين يك تركيب گوگري است كه در برخي غذاها يافت مي شود و در بدن انسان و حيوانات به طور طبيعي وجود دارد. 34 درصد وزن MSM از گوگرد است. انسان MSM را از پيش سازهايش كه در غذاهاي خام وجود دارد ، مي سازد. اين ماده در غذاهاي انبار شده و عمل آوري شده از دست مي رود. MSM گوگرد اضافي مورد نياز رژيم غذايي را تامين مي كند و با تامين اين ماده معدني در دامنه وسيعي از روندهاي طبيعي بيوشيميايي بدن عمل مي نمايد. بدن ما احتياج به گوگرد بيشتر دارد تا جايگزين آن در بافت هاي از دست رفته كند. گوگرد تركيبي مهم در تعدادي از آنزيم ها ، انسولين ، هپارين ، بيوتين ، ميتونين، فاكتور رشد انساني ، هموگلوبين ، فيبرينوژن ، كالسيتونين و پروتئين هاي عضلاني است. بنابراين ، MSM مي تواند تامين كننده بخش گوگردي آمينواسيدها ، ويتامين ها و هورمون ها باشد. همان طور كه سن ما بالاتر مي رود ، طبيعتا MSM كمتري مي سازيم.
طرفداران MSM مدعي فوايد مفيد آن در التهاب ها ، واكنش هاي حساسيتي ، عملكرد ايمني ، آرتريت ، خستگي و پريشاني اند.
سوال دوازدهم ـ من از يكي از مشتريان خود شنيدم كه گياه سابال ممكن است فوايد دارويي واقعي درمان هيپرتروفي خوش خيم پروستات داشته باشد. اين گفته چقدر صحت داشته و نظر صحيح در اين مورد كدام است ؟
جواب ـ مطالعات باليني نشان داده كه گياه سابال (Saw palmetto) در درمان هيپرتروفي خوش خيم پروستات ،موثر است. اين گياه باعث تسكين علامتي سريعي از نظر توانيي در كاهش اندازه پروستات مي گردد و در اغلب موارد ، شب ادراري و سرعت جريان ادرار را در عرض 4 تا 6 هفته اصلاح ميكند. منابع رسمي گياه درماني مقدار mg 320 از عصاره گياه را در روز ، منقسم به دو دوز mg 160 ، توصيه مي كنند. محصولات استاندارد يا تضمين شده از گياه سابال در بازار در دسترس مي باشد ( گياه مذكور در ايران نمي رويد ).
مردم و بيماران در پي فرآورده هاي طبيعي مي باشند كه موثر بوده و با عوارض كمتر و ارزان تر از درمان هاي مرسوم و رايج باشند. به دلايل فوق ، سابال به نظر مي آيد كه فوايد بيشتري از درمان هاي مرسوم در آمريكا داشته باشد. از اين گياه ، عوارض جانبي هورموني ، افت فشار خون ، گيجي يا احتقان بيني كه گاهي اوقات با ساير درمان هاي معمول مشاهده مي شود ، ديده نشده است.
در يك برنامه كامل جهت داشتن يك پروستات سالم ، عوامل ديگر را هم بايد مد نظر قرار داد. بايد توجه كرد كه مصرف الكل و قهوه علايم هيپرتروفي پروستات را افزايش مي دهد و آن ها را بيشتر ظاهر مي كند. اسيدهاي چرب اساسي ، سلنيوم ، ويتامين هاي C و E و همچنين روي مواد مغزي اند كه با كمك به محافظت پروستات در نظر گرفته ميشوند. مسلما براي داشتن يك وجهه بهداشتي مناسب ،تشخيص و ارايه مراقبت هاي اوليه ، هميشه لازم مي باشد.
به کوشش: دكتر فراز مجاب (دانشكده داروسازي علوم پزشكي شهيد بهشتي )
جمع آوری و تصحیح: محسن حمیدی
